W historiografii polskiej panuje na ogół zgodne przekonanie, że wiek XV był okresem pomyślnym dla rozwoju gospodarki chłopskiej, a wielu chłopów dorównywało zamożnością szlachcie.

Są to jednak ogólne przypuszczenia, nie poparte konkretnymi dowodami. Liczne puste role, jakie powstały w tym czasie, mogą nasuwać odmienne wnioski. Dokonanie ogólnej oceny sytuacji chłopów jest o tyle trudne, że podobnie jak w przypadku szlachty i mieszczan, istniało wśród nich dość znaczne zróżnicowanie społeczne.

Zasadniczy trzon chłopstwa stanowili kmiecie, czyli inaczej gospodarze posiadający własne, najczęściej jedno-łanowe gospodarstwa, gwarantujące im samowystarczalność. Na równi z kmieciami, a często nawet wyżej, stali młynarze i karczmarze.

Przywileje, jakie uzyskała szlachta w XV wieku, utrwaliły ostatecznie podziały stanowe społeczeństwa. Społeczeństwo polskie tego okresu miało poziomą strukturę, dzieląc się na stany, czyli wielkie zbiorowości posiadające odrębny status prawny, gwarantowany przywilejami stanowymi. czytaj więcej

Reklama

Młynarze poza młynem posiadali także własne gospodarstwo, zbliżone obszarem do kmiecego. Nie byli jednak zobowiązani do pańszczyzny, a jedynie do płacenia czynszu i świadczenia usług na rzecz dworu. Młynarze byli z reguły dobrymi cieślami i takie prace wykonywali we dworze. Na pokrycie czynszów szły zyski z pracy młyna: opłata pobierana za usługę w postaci tzw. miary młyńskiej (części zboża, która pozostawała dla młynarza). 

Obok młynów wiejskich istniały także młyny dworskie, z których zyski czerpał właściciel wsi.

Wysoką rangę społeczną mieli także karczmarze, będący faktycznie wiejskimi rzemieślnikami. Posiadali oni przywilej na warzenie i wyszynk trunków, głównie piwa, które zbywali w prowadzonych przez siebie karczmach. W tym czasie istniała jeszcze różnica pomiędzy typową karczmą wiejską, prowadzącą głównie wyszynk, a karczmą przy ważnym szlaku handlowym, pełniącą rolę zajazdu.

Do elit wiejskich należy zaliczyć także sołtysów, będących przedstawicielami pana na wsi. Ich szerokie uprawnienia przynosiły im zyski w postaci części czynszów chłopskich, dochodów z młyna i karczmy oraz opłat sądowych. Czasami mieli także udziały w majątkach pańskich. Posiadali także własne kilku-łanowe gospodarstwa, obdarzone przywilejami, przynoszące nieraz większe zyski niż folwark szlachecki. Gospodarstwa sołtysie stały się solą w oku szlachty. Statut warcki z 1423 roku zezwalała szlachcie na wykup sołectw od nieposłusznych sołtysów. W XVI wieku folwarki sołtysie praktycznie przestały istnieć. Drogą wykupu lub dziedziczenia przeszły w ręce szlachty.

Artykuł pochodzi z kategorii: Historia Polski do 1795 r.