​W polskiej twórczości literackiej XVI wieku na szczególną uwagę zasługują dokonania Mikołaja Reja i Jana Kochanowskiego. Bez ich spuścizny literatura polskiego odrodzenia byłaby znacznie uboższa.

Mikołaj Rej (1505 - 1569)

Nie znane są dokładnie początki działalności pisarskiej Reja. Debiutując w 1543 roku Krótką rozprawą między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem, miał już z pewnością pewien dorobek literacki. Debiutanckie dzieło Reja  ukazało się w początkowym etapie rozwoju ruchu egzekucyjnego w Polsce i porusza problemy leżące na sercu większości egzekucjonistów, do których zaliczał się także sam pisarz.

Reklama

W Krótkiej rozprawie Rej nie deklarował się jeszcze po żadnej ze stron w toczących się dysputach religijnych, chociaż niewątpliwie zetknął się z nowinkami religijnymi. Zgoła odmienne stanowisko zaprezentował Rej w dziele Kupiec, to jest Kstałt a podobieństwo Sądu Bożego ostatecznego (1549). Autor korzystał tu z pierwowzoru bawarskiego luteranina Thomasa Naogeorga, od którego przejął fabułę, znacznie ją rozszerzając. Umierający kupiec dokonuje obrachunku z życiem i staje przed Sądem Ostatecznym, ale nie oczekuje nagrody za dobre uczynki, a jedynie za czystą i żarliwą wiarę, która według Lutra miała stanowić podstawę zbawienia.

Humanizm, który do Polski zaczął przenikać już w pierwszej połowie XV w., na początku XVI stulecia na dobre utrwalił się w literaturze, a zwłaszcza w poezji. czytaj więcej

W 1557 roku, a więc w okresie największej aktywności politycznej i religijnej Reja, ukazała się w Krakowie jego Świętych słów a spraw Pańskich ... Kronika albo Postylla, polskim językiem a prostym wykładem też dla prostaków krótce uczyniona. Nazwa Postylla pochodzi od łacińskich słów post illa verba, czyli po owych słowach, w tym przypadku po przeczytaniu Ewangelii.

Postyllę Reja poprzedziła Postylla polska domowa... Grzegorza Orszaka. Dzieło Reja jest nie tylko gotowym materiałem dla kaznodziei zborowego, ale nadawało się także do czytania w domu. Autor przedstawił w nim własne zdanie na temat wielu kwestii religijnych (stosunek dobrych uczynków do wiary, obrzędowość kościelna, kaznodziejstwo), ale uczynił to z umiarem, bez zbytniego entuzjazmu ani wrogości charakterystycznej dla niektórych reformatorów tego okresu.

Kolejne dzieło Wizerunek własny żywota  człowieka  poczciwego...   wydane w 1558 roku nawiązuje do popularnej w średniowieczu formy zwierciadła, zresztą wzorował się tu Rej na Palingeniusie, wybitnym humaniście włoskim. Wizerunek  jest swoistym podręcznikiem filozofii i apoteozą wiejskiego życia w pełnej harmonii z przyrodą, z dala od niepokojów i zawieruch wojennych. W Zwierzyńcu, w którym "rozmaitych stanów, ludzi, źwierząt i ptaków kstałty, przypadki i obyczaje są właśnie wypisane" (1562) przedstawił portrety różnych ludzi mu współczesnych, stanowiące czasem udane pochwały, a czasem ciętą satyrę, która nie ominęła samej królowej Bony.

Dzieło składa się z kilkuset epigramatów ośmiowierszowych, niezwykle zwięzłych i dosadnych, opatrzonych z reguły ilustracjami. Ostatnią - piątą część Zwierciadła - stanowiły Przypowieści przypadłe, wydane w 1574 roku oddzielnie jako Figliki albo Rozlicznych ludzi przypadki dworskie. Jest to zbiór ciętych dowcipów, znaczna ich część dotyczy księży i zakonników, a drwią z dostojeństw, obłudy i udawanej pobożności.

 Jedno z ostatnich dzieł - Źwierciadło albo  Kstałt, w którym "każdy stan snadnie sie może swym sprawom jako we źwierciadle przypatrzyć" - stanowi podsumowanie twórczego życia pisarza. Główną część dzieła stanowi Żywot człowieka poczciwego.

Kolejny raz powrócił tutaj Rej do prezentacji wzorcowego modelu życia, jakim był dla niego ideał szlachcica-ziemianina. Na kartach Zwierciadła przewija się także motyw   śmierci i nieuchronnego końca. Nie jest to jednak rozpaczliwe żegnanie się ze światem, ale spokojna zaduma nad przemijaniem, które jest tak nieuchronne, jak następujące po sobie pory roku. Pisarz ma poczucie dobrze spełnionej misji społecznej, którą było dla niego pisanie. W swoim testamencie w stylu biblijnych proroków przestrzegł także Polaków przed groźbą upadku Ojczyzny.

Artykuł pochodzi z kategorii: Historia Polski do 1795 r.