Nie do końca doprowadzono także reformę administracji poprzez wprowadzenie zasady incompatibilitas, zakazującej kumulacji wyższych urzędów i godności państwowych oraz stworzenie instytucji instygatorów prowincjonalnych, którzy wybierani corocznie, posiadaliby prawo do kontroli wyższych urzędników. Udało się wprawdzie przywrócić zasadę o incompatibiliach, ale na sejmie w 1565 roku upadł ostatecznie projekt powołania instygatorów.

Przeciwny był sam król, nie chcąc dopuścić do zbytniego wzmocnienia szlachty kosztem senatu. Nie bez winy była tu także sama szlachta, która nie chciała dopuścić króla do udziału w ich wyborze i nominacji. Sejm 1565 roku poruszył także kwestie szkolnictwa. Projekt przedstawiony przez szlacheckich reformatorów przewidywał stworzenie szkolnictwa świeckiego zgodnie z duchem humanizmu, wolnego od wpływów religijnych. Postulat ten okazał się jeszcze przedwczesny i nie podjęto nad nim dyskusji.

Reklama

Sukcesem zakończyły się natomiast zabiegi wokół unifikacji państwa. W latach 1563 - 1564 w zasadzie bez większych trudności przeprowadzono inkorporację księstwa oświęcimskiego i zatorskiego, które stanowiły odtąd powiaty województwa krakowskiego. Rozciągnięto na nie prawa i przywileje polskie, a język polski stał się językiem urzędowym w miejsce używanego dotychczas czeskiego. Zachowano jedynie odrębny sejmik.

Przywileje, jakie uzyskała szlachta w XV wieku, utrwaliły ostatecznie podziały stanowe społeczeństwa. Społeczeństwo polskie tego okresu miało poziomą strukturę, dzieląc się na stany, czyli wielkie zbiorowości posiadające odrębny status prawny, gwarantowany przywilejami stanowymi. czytaj więcej

Nieco oporniej przebiegał ten proces w Prusach Królewskich. Odrębność ustrojowa leżała w interesie magnaterii i patrycjatu pruskiego, pragnącego w ten sposób nie dopuścić do dominacji średniej szlachty. Utworzony w 1526 roku sejm pruski stał się gwarantem przewagi możnowładztwa i patrycjatu. Dopiero w 1569 roku pod naciskiem średniej szlachty pruskiej doszło do likwidacji odrębności prawnej Prus poprzez przekształcenie sejmu pruskiego w sejmik generalny i wprowadzenie reprezentacji pruskiej do sejmu polskiego. Pozostałością dawnej autonomii był odrębny skarb i odrębne prawo sądowe (chełmińskie).

Uregulowano także stosunki z Gdańskiem. Miasto cieszyło się licznymi przywilejami i pełniło rolę monopolisty w polskim handlu bałtyckim. Z tego też względu niechętnie patrzyło na wszelkie próby ograniczenia własnej pozycji, a zagrożeniem dla niego było utworzenie przez Zygmunta Augusta Komisji Morskiej (1568) i rozbudowa floty kaperskiej, Gdańsk potraktował to jako wrogi akt i nie cofnął się przed atakami na królewskich marynarzy, którzy swoim postępowaniem, nie zawsze zgodnym z prawem, niejednokrotnie narazili się kupcom gdańskim.

Wysłana do Gdańska specjalna komisja pod przewodnictwem biskupa włocławskiego, Stanisława Karnkowskiego, nie została wpuszczona do miasta. Dopiero pod groźbą zbrojnej interwencji władze miejskie umożliwiły jej zbadanie sytuacji na miejscu. Opracowane przez komisję tzw. Statuta Carncoviana regulowały zwierzchność Rzeczypospolitej nad miastem i nad żeglugą bałtycką. Przedstawione na sejmie w 1570 roku zostały przyjęte przez szlachtę. Okazana jednak przez Gdańsk skrucha i wysoka kontrybucja zapłacona za nieposłuszeństwo spowodowały ich zawieszenie.

Przystąpiono także do stopniowej likwidacji odrębności Mazowsza, którego ustrój i prawo najbardziej różniły się od polskiego. W latach 1526 - 1529 władzę na Mazowszu sprawował osobiście król. W 1529 roku nastąpiła inkorporacja Mazowsza, które stanowiło odtąd odrębne województwo, a wojewoda mazowiecki posiadał tytuł vicegerensa namiestnika królewskiego, co przypominało o dawnej odrębności państwowej tych ziem. Posłowie i senatorowie mazowieccy otrzymali miejsca w sejmie polskim. Zlikwidowana została także odrębność skarbowa i wojskowa, przy zachowaniu odrębności sądowniczej, którą zlikwidowano ostatecznie dopiero w 1576 roku.

Odrębność prawną zachowały w dalszym ciągu biskupstwo warmińskie i księstwo siewierskie, będące własnością duchowną. Do czasów Stefana Batorego utrzymała się odrębność prawna i sądownicza Inflant. Sejm w 1569 roku zadecydował jedynie, że Inflanty stanowią własność całej Rzeczypospolitej, a nie odrębnie Litwy czy Korony. Pewne odrębności prawne zachowały także wcielone do korony w 1569 roku ziemie wschodnie - Wołyń i Kijowszczyzna - gdzie obowiązywał II Statut Litewski (1566).



Źródło: "Wielka Historia Polski" Wydawnictwo Pinnex, Kraków 2000

Artykuł pochodzi z kategorii: Historia Polski do 1795 r.